जात प्रमाणपत्र व जात पडताळणी — मानक दिनांक (१९५०, १९६१, १९६७), कोटवाल नोंदवही व वंशावळ शपथपत्र

जात प्रमाणपत्र व जात वैधता : महसुली व प्रशासकीय मार्गदर्शक

महाराष्ट्रात मागासवर्गीय प्रवर्गातील नागरिकांना संविधानाने दिलेले शैक्षणिक व नोकरीतील आरक्षण मिळवण्यासाठी उपविभागीय अधिकारी (SDO / प्रांताधिकारी) यांच्याकडून 'जात प्रमाणपत्र' (Caste Certificate) घ्यावे लागते. यानंतर व्यावसायिक शिक्षण (Medical/Engineering) आणि शासकीय सेवेत रुजू होण्यापूर्वी जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समितीकडून (District Caste Scrutiny Committee) त्या जातीचे 'जात वैधता प्रमाणपत्र' (Caste Validity Certificate) मिळवणे सक्तीचे असते.

१. सर्वात महत्त्वाचे : प्रवर्गांनुसार मानक दिनांक (Constitutional Cut-off Dates)

जात सिद्ध करताना अर्जदाराचा जन्म कधी झाला यापेक्षा त्याचे मूळ पूर्वज संबंधित मानक दिनांकापूर्वी महाराष्ट्रात राहत होते आणि त्या दिनांकापूर्वी त्यांच्या कागदपत्रांवर संबंधित जातीची नोंद होती, हे सिद्ध करावे लागते. हे मानक दिनांक खालीलप्रमाणे आहेत:

• अनुसूचित जाती (SC) व अनुसूचित जमाती (ST): १० ऑगस्ट १९५० पूर्वीचा पुरावा आवश्यक.
• विमुक्त जाती (VJ) व भटक्या जमाती (NT): २१ नोव्हेंबर १९६१ पूर्वीचा पुरावा आवश्यक.
• इतर मागास प्रवर्ग (OBC) व विशेष मागास प्रवर्ग (SBC): १३ ऑक्टोबर १९६७ पूर्वीचा पुरावा आवश्यक.

२. जुने पुरावे कुठे आणि कसे शोधावे?

अनेक नागरिकांकडे आजोबा-पणजोबांचे शाळा शिकल्याचे दाखले नसतात. अशा वेळी खालील महसुली पुरावे शोधता येतात:

1. तहसील कार्यालयातील 'कोटवाल नोंदवही' (Kotwal Book Extract): १९५० ते १९६५ च्या काळात खेड्यापाड्यात जन्म आणि मृत्यूची नोंद ग्राम कोटवाल ठेवत असे. तहसील कार्यालयाच्या दप्तरखान्यात अर्ज करून आजोबा, चुलते किंवा पणजोबांच्या जन्माची कोटवाल नोंद मिळवता येते, ज्यावर जात स्पष्ट नमूद असते.
2. खासरा-पाहणी पत्रक व क-प्रत: जमीन महसूल अभिलेखातील जुने हक्कनोंद पत्रक किंवा सातबारा उतारा.
3. नगरपालिका / ग्रामपंचायत जुनी जन्म-मृत्यू नोंदवही: जुन्या जन्म नोंदीवर जातीचा उल्लेख असतो.
4. सैन्य सेवा किंवा शासकीय नोकरी अभिलेख: पूर्वज ब्रिटिश काळात किंवा स्वातंत्र्यानंतर सेवेत असल्यास त्यांचे सर्विस रेकॉर्ड.

३. रक्ताच्या नात्यातील वंशावळ (Genealogy Tree) कशी तयार करावी?

जात पडताळणी समितीसमोर तुमचा अर्ज मंजूर होण्यासाठी सर्वात कणा असतो तो म्हणजे 'वंशावळ' (Family Tree). वंशावळ नेहमी पितृसत्ताक (वडिलांच्या) रक्ताच्या नात्यातील असावी लागते. (आईकडील किंवा आजोळकडील नातेवाईकांचे पुरावे जात सिद्ध करण्यासाठी ग्राह्य धरले जात नाहीत).

वंशावळीची रचना: पणजोबा ➔ आजोबा व त्यांचे सख्खे भाऊ/बहिणी ➔ वडील, चुलते, आत्या ➔ अर्जदार आणि त्याची भावंडे. या वंशावळीमध्ये प्रत्येकाचे नाव, नाते आणि त्यांच्या उपलब्ध पुराव्याचा संदर्भ नमूद करून वैधानिक स्वयंघोषणापत्रावर स्वाक्षरी करावी लागते.

४. रक्ताच्या नात्यातील जात वैधता (Blood Relative Validity) नियम

महाराष्ट्र अनुसूचित जाती, जमाती, विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागास वर्ग व विशेष मागास प्रवर्ग (जातीचे प्रमाणपत्र देण्याचे व त्याच्या पडताळणीचे विनियमन) नियम २०१२ मधील सुधारणेनुसार: जर अर्जदाराच्या सख्ख्या रक्ताच्या नात्यातील कोणाचेही (उदा. सख्खे वडील, सख्खा भाऊ, सख्खी बहीण, सख्खे चुलते किंवा आजोबा) जात वैधता प्रमाणपत्र आधीच निघालेले असेल, तर इतर जुने पुरावे न मागता केवळ वंशावळीच्या आधारे समितीने अर्जदाराला वैधता प्रमाणपत्र दिले पाहिजे असा स्पष्ट शासन निर्णय आहे.

५. आवश्यक कागदपत्रांची चेकलिस्ट

AbhiForm वर तुम्ही अधिकृत वंशावळ स्वयंघोषणापत्र (Genealogy Affidavit) आणि जात प्रमाणपत्रासाठीचे अर्ज नमुने तत्काळ तयार करू शकता.